بررسی جایگاه نهضت خدمت رسانی در سوره دهر

مقدمه:

یا ایها الناس انا خلقنا کم من ذکر و انثی و جعلنا کم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقیکم(حجرات،13)
ای مردم! شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را ملتها و قبیله ها قرار دادیم تا به این وسیله یکدیگر را بازشناسید (نه اینکه به این وسیله بر یکدیگر تفاخر کنید) همانا گرامی ترین شما نزد خداوند متقی ترین شماست» 
انسان موجودی اجتماعی آفریده شده است و در سراسر زندگی اجتماعی، نیاز به همنوع ضروری و لازم  به نظر می رسد.انسان برای تامین نیازهای خانواده و محیط پیرامون خویش، نیازمند تعاون و همکاری های اجتماعی با دیگران است .تعاون و همکاری اجتماعی در سایه نوعدوستی و کمک به دیگران شکل می گیرد. این تعاون و همکاری سبب می شود تا ریشه از تضادهای فرهنگی و قومی در یک محیطهای کوچک و بزرگ  از بین برود و نگاه های متعصبانه نسبت به مسائل تبدیل به دیدی همه جانبه به مسائل شود. نمونه بارز آن را می توان در حادثه پلاسکو(1) مشاهده کرد که در آن همه ؛بزرگ و کوچک ،خرد و کلان برای برطرف کردن نیازهای همنوعان خود دست به دست هم داده اند تا بتوانند در کوتاهترین زمان بهترین خدمت رسانی را انجام دهند. 
وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ (مائده،2)
براى دست يافتن به نيكوكارى و پرهيزگارى، به يارى يك ديگر برخيزيد ...
زندگی کردن در اجتماع،دارای پپیچیدگیهای خاصی است  و این پیچیدگیها و درهم تنیدگی ها باعث بروز تنشهایی در اجتماع می شود.بروز تنشها و فشارها در زندگی امروزه باعث شده تا نیاز به کمکهای اجتماعی عام المنفعه  در جامعه بیشتر احساس شود و به عبارتی «نهضت خدمت رسانی»  نقشی پر رنگ تر از گذشته را ایفا کند.
 
 
«خدمت رسانی» نهضتی است که از سطوح زیرین تا سطوح اجرایی یک جامعه با آن درگیر هستند. برطرف کردن نیازهای افراد محروم جامعه، مسئولیتی است گران که بر تک تک افراد جامعه نهاده شده است. این اقدامات در قالب تعاون و همکاری گروهی شکلی منسجم به خود می گیرد. اقدامات عام المنفعه ای که در این راستا صورت می گیرد باید دارای سه ویژگی اصلی باشد: کیفیت، سرعت، دقت
به امید آنکه بتوانیم بهترین خدمات را در کمترین زمان به دست افراد واقعی نیازمند برسانیم.

 

تعریف لغوی خدمت رسانی

در تعریف لغوی خدمت رسانی به مردم در فرهنگ دهخدا چنین آمده است:« بندگی کردن، انجام وظیفه کردن، کار کردن ،خدمتگزاربودن، تعظیم کردن، کرنش کردن،مراقبت کردن، پرستاری کردن، تیمار کردن» با نگاهی به تعریف لغوی می توان اصول خدمت کردن به مردم را استخراج کرد:
خدمات اجتماعی  از دو کلمه خدمت(service) و اجتماع (social) تشکیل شده است. و در مفهومی وسیع بیان می کند  خدمتی که در براساس نیازهای جامعه ظهور و بروز  پیدا می کند و در مناسبات انسانی  به خود شکلی منسجم و سازماندهی شده می گیرد. عبارت «خدمات اجتماعی» نوعی سرویس دهی و خدمت رسانی به  تمامی افراد در سطوح مختلف را در یک جامعه در بر می گیرد.
 

ارزش خدمت رسانی در قرآن

در قرآن با تعابیر مختلفی از نعمت برادری و الفتی که خداوند در دل بندگان خود قرار داده است،استفاده شده  و در سایه سار این نعمت الهی است که انسانها را به رسیدگی و کمک به همنوع فراخوانده است. 
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا..... ﴿۱۰3﴾ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿آل عمران، 4-103)
و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت‏ خدا را بر خود ياد كنيد آنگاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد پس ميان دلهاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شديد﴿۱۰3﴾و بايد از ميان شما گروهى [مردم را] به نيكى دعوت كنند و به كار شايسته وادارند و از زشتى بازدارند و آنان همان رستگارانند (۱۰۴)
 مصادق بارز آن ر ا می توان در سوره حجرات آیه 10 مشاهده نمود. دراین آیه از مسلمانان خواسته شده است که با هم روابط دوستانه داشته باشند و به  رسیدگی به امور همنوعان خود اهتمام ورزند.
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُون
در حقيقت مؤمنان با هم برادرند پس ميان برادرانتان را سازش دهيد و از خدا پروا بداريد اميد كه مورد رحمت قرار گيريد
 

خدمت رسانی در روایات

عشق انبیا  و رسولان الهی و ائمه و اهل البیت علیهم السلام  در خدمت گذاری به اجتماع  همانند عشق مادر به فرزند است که درصدد است تا فرزندش مدارج عالی دست پیدا کند.  انبیا الهی نیز  با دستورات  خود و نحوه کمک رسانی به مردم درصدد هستند تا آنان نیز راه سعادت و کمال را طی کنند.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله   در اهمیت «نهضت درباره خدمت رسانی به مردم» فرمودند:
أيُّما مُسلمٍ خَـدَ کریمَ قَوما مِن المُسلمينَ إلاّ أعْطاهُ اللّهُ مِثْلَ عَدَدِهِم خُدّاما في الجَنّةِ.
هر مسلمانى كه گروهى از مسلمانان را خدمت كند، خداوند به تعداد آنان در بهشت به او خدمتكار دهد.  (کافی: ج2،ص207،ح1 )
امام سجاد علیه السلام در  فرازی از دعای مکارم الاخلاق از پروردگار متعال چنین درخواست می کند:
وَ أَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِيَ الْخَيْرَ وَ لاَ تَمْحَقْهُ بِالْمَنِّ وَ هَبْ لِي مَعَالِيَ الْأَخْلاَقِ وَ اعْصِمْنِي مِنَ الْفَخْرِ
و بر دست من، در حق مردم كارهاى خير جارى كن و كارهاى خير من به شائبه منت نهادن بر خلق خداى مياميز و از اخلاق متعالى بهره ‏ورم دار و از نازش بر خويش در امان.
 

حیطه خدمت رسانی:

حیطه خدمت رسانی گسترده و وسیع است  و محدود به شرایط و یا زمان خاصی نمی شود.
•    خدمات درمانی و بهداشتی
•    خدمات فرهنگی و آگاهی بخشی
•    خدمات  مددکاری
•    خدمات رسیدگی به ایتام
•    خدمات ساخت خوابگاهها
•    خدمات ازدواج

آداب و شرایط خدمت رسانی با تکیه بر سوره انسان

آشنایی با آگاهی و شرایط هر چیز ،انسان را دقیق و منظم بار می آورد . و از هرگونه تفریط و افراط دور می باشد. نکته ای که شایان ذکر است  در نهادینه کردن فرهنگ خدمت رسانی بایستی اصولی را در نظر گرفت که با استفاده از این اصول بهترین خدمت رسانی را به افراد نیازمند اهدا کرد.

1.خدمت رسانی؛ بدون محدودیت زمان و مکان (یطْعِمُونَ الطَّعَامَ)

enlightened    امام (علی علیه السلام) و حضرت فاطمه (سلام الله علیها) از طعامی که در اختیار داشتند، انفاق کردند.

انسان برای انجام دادن کار خیر (خدمت رسانی) نباید پولدار باشد، یا فرصت فوق العاده ای را برای انجام خدمت رسانی در نظر داشته باشیم؛ بلکه می توان با استفاده از کوچکترین امکاناتی که انسان در اختیار دارد به روشهای مختلف خدمت رسانی را انجام دهد.

2. دوست داشتن مال مورد انفاق قرار گرفته (وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ)

enlightened    امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه (سلام الله علیها) طعامی را که دوست داشته اند به فقیر و اسیر داده اند

انسان از مالی یا چیزی که در اختیار دارد انفاق یا کار خیر و خدمت رسانی  را انجام دهد ملاک دوست داشتن مالی است که می تواند انفاق کرد نه از زیادی یا کمی مال یا هنگامی که چیزی را دوست نداشته باشیم و بخواهیم آن را به کسی بدهیم

3. رضای خداوند ، بدون انتظار تقدیر و تشکر از دیگران(لِوَجْهِ اللَّهِ)

enlightened    امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه (سلام الله علیها) طعام را صرفا و صرفا برای رضای خدا به یتیم دادند.

در جامعه امروزی انسانهایی کار خیر انجام می دهند انتظار دارند از آنها به نحو احسن تقدیر و تتشکر شود و در هر جایی که حاضر می شوند مورد احترام جمع حاضر قرار گیرند مثلا در نظر بگیرید خیری به مسجد می رود همه حاضرین به احترام وی صلوات می فرستند اگر این کار انجام نشود به فرد خیر برمی خورد و انتظآر تقدیر و تشکر دارد.

4.خدمت به مردم  نه برای دلسوزی؛برای رضای خدا (لِوَجْهِ اللَّهِ)

enlightened    طعامی را که امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به یتیم داد صرفا صرفا صرفا برای رضای خدا بودنه از سر دلسوزی  و یا جلب توجه.امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بر این نکته تاکید دارند که فقط فقط فقط طعام را برای رضای خدا می دهند

خیلی وقتها اعمالی و رفتاری را که برای کمک به افراد نیازمند انجام می دهیم صرفا برای رفع نگرانی و دلسوزی است که به فرد نیازمند داریم و برای آسوده خاطر شدن خود این کار و رضایت خود را انجام می دهیم  ولی هدف از انفاق برای انفاق کننده ؛صرفا  کسب رضایت الهی است.

5.خدمت به مردم، بدون هیچ انتطاری (إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلَا شُكُورًا)

enlightened    در اینجا ضمیر کم به طعام باز می گردد آنها به این نکته اشاره می کنند که ما این طعام را برای رضای خدا به شما می دهیم ،ما از شما هیچگونه تشکر و تبلیغی نمی خواهیم بلکه ما از شما هیچ چیزی نمی خواهیم بلکه فقط و فقط برای رضای خدا اینکار را انجام می دهیم. آنهامنتظر این نبودند که از ایشان تشکر و تقدیر شود بلکه معتقد بودند برای خدا این کار را انجام  می دهند

خیلی وقت ها کار خیر و خدمت رسانی می کنیم  ولی منتظریم که  فرد حمایت شده ازما تشکر بکند؛ در حالی که اگر برای خدا انجام داده باشیم نباید انتظار هیچ گونه تشکری از آنها داشته  باشیم.

6.خدمت خالصانه؛ تبلیغ الهی (انَّمَا)

enlightened    حضرت علی علیه السلام ادعایی برای طعام دادن به مسکین نداشتند بلکه فقط و فقط برای خدا اینکار را انجام داد و خداوند این تبلیغ را برای وی انجام داد ند  و این یک تبلیغ دایمی بود

اگر انسان خالصانه برای خدا کار بکند خداوند تبلیغ وی را می کنه کاری میکند  که در بین همه عزیز بشود مثلا شهدای کربلا 72 تن بودند که صرفا برای رضای خدا رفتند و خداوند آنها را تبلیغ کرد و تمامی اتفاقات رخ داده را بدون هیچ کم و کاستی به گوش همگان رساند ولی در حال حاضر گروه  داعشی(2) را می بینید که روزانه چندتن  انسان را می کنشد ولی به دلیل اینکه کارشون خدایی نیست هیچ اتفاق خاصی رخ نمی دهد و چندان مورد توجه نیستند.
در صورتی که خیلی از کارهایی که ما انجام می دهیم خیلی زود فراموش می شود چون هدف آنها غیر خدایی است

و در انتها: کار خیر و خدمت رسانی پنهانی یا آشکار؟

مخفی بودن و آشکار بودن کار خیر منوط به فعل انجام کارهاست. وقتی که انسان در شرایط و موقعیت کاری برای قرار می گیرد، عمل خیر را انجام میدهد، انسان خالص منتظر نمی مونه که ببنیه چه اتفاقی برایش رخ می دهد بلکه می خواهد صرفا این کار برایش انجام شود  و هدف از انجام کار برایش مهم است نه موقعیت و شرایطی که در آن قرار گرفته است.
مثلا شخص محتاجی از شما درخواست کمک مالی کرده است ،انفاق کننده خالص نباید منتظر باشد تا کسی در آن اطراف نباشد یا منتظر کلاس گذاشتن در بین جمع حاضر باشد بلکه باید چون فرد محتاج نیاز به کمک دارد به وی کمک کند.

نتیجه:

نکته مهم در نهضت خدمت رسانی،کرامت و ارزش انسانی است که در دین مبین اسلام نیز به آن تاکید فراوان شده است. در نهضت خدمت رسانی سعی می شود تا با استفاده از بهترین امکانات تغییر و تحول بنیادی در سطح زندگی افراد نیازمند جامعه رخ دهد و اصل مهم حفظ کرامت و شخصیت افراد است. در تایید این مطلب می توان به این حدیث از امام صادق علیه السلام» اشاره کرد:
: ايمان بخداى يكتا و برسول او و بولايت ما اهل بيت نياورده كسى كه بيايد مؤمنى بنزد او براى حاجتى پس گشاده‏روئى نكند و اگر ميتواند حاجت او را بر آورد بر نياورد و اگر قرض بخواهد باو ندهد، و اگر ميدانستند مردم كه مؤمن چه مقامى نزد خدا دارد هر آينه براى تعظيمش گردن خم مينمودند، بدرستى كه خداوند اسم مؤمن را از اسم خود المؤمن مشتق فرموده بجهت شرافت و تكريم او، همانا مؤمن در قيامت شفاعت ميكند و امان از عذاب ميدهد بگناهكاران پس خداوند شفاعت او را مى‏پذيرد و امان او را قبول ميكند.(ارشاد القلوب،ج1،ص176)

در جامعه صنعتی امروز، پیچیدگی مسایل روزمره ، نهضت خدمت رسانی نیز وارد مرحله جدیدی کرده است. به نوعی که نهضت خدمت رسانی ارتباط مستقیمی با رفاه اجتماعی در سطوح مختلف اجتماع دارد. مسلماً هنگامی که نهضت خدمت رسانی و گرایش به همنوع در جامعه فراگیر شود، تمامی تلاش اکثریت افراد جامعه این است که  سطح زندگی مردم به هم نزدیکتر  و نابرابری های اجتماعی کمتر نمود پیدا کند و این امر باعث بالا رفتن آمار امید به زندگی  و کیفیت زندگی سالم در یک جامعه می شود.


(!)ساختمان پلاسکو، ساختمانی تجاری در ضلع شمال شرقی چهارراه استانبول، تهران بودو از آن به‌عنوان اولین آسمان‌خراش و ساختمان مدرن خاورمیانه یاد می‌شداین ساختمان ۱۷ طبقه با اسکلتِ فلزی که در سال ۱۳۴۱ افتتاح شده بود، یکی از مهمترین مراکز تولید و فروش پوشاک در تهران بودساختمان پلاسکو در روز پنج‌شنبه ۳۰ دی ۱۳۹۵ پس از ۵۴ سال از زمان ساخت بر اثر آتش‌سوزی فرو ریخت و ۵۶۰ واحد تجاری در آن نابود شد  

(2) گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام با نام اختصاری داعش یک گروه تروریستی مسلح با اندیشه و شیوه سلفی جهادی می باشد و اعضای آن تشکیل خلافت اسلامی و اجرای شریعت را هدف نهایی شان انتخاب کرده اند

 

منابع: 

1- قران کریم 

2- الكافي( ط- الإسلامية)، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏،محقق / مصحح: على اكبر  غفارىو محمدآخوندى، تهران: دار الكتب الإسلامية،ج2

3-ارشاد القلوب،حسن بن محمد دیلمی،  ترجمه هدایت الله مسترحمی،  انتشارات مصطفویتهران: 1349،ج1.